Mortuorioak: Nekez aurkituko dugu beste hitzik, arabar jatorrenenean ere, herri edo leku baten desagerpena zeaztasun horrekin adierazten digunik, ezen kasu askotan eraikinak galtzeaz gain, izan zuen izenetik ere ez baita ia oroitzapenik geratzen» […]
«Desagertutako leku horiek Geografia Institutuaren Mapetako posizioen koordenatuak gutxi gorabeherakotzat baino ez dira onartu behar; izan ere, lehen adierazi dudan bezala, gaur egun, kasu askotan, ezinezkoa da tokian bertan erreferentziarik aurkitzea, duela mende batzuk erabat hondatutako herrixka horiek kokatzeko».
(López de Guereñu Galarraga, Gerardo. TOPONIMIA ALAVESA, Introducción a mortuorios o despoblados)
Zigoitiko mortuorioen zerrenda
(Gerardo López de Guereñu)
ASKOA. (Long. 0° 56’ 50’’; Lat. 42° 54’ 50’’)
Apodakako hego-mendebaldean, herritik distantzia laburrera, San Joanen Enkomendarenak diruditen zenbait etxe eraiki ziren, Aysecoa herrixkaren lekua hartuz, XIII. mendean aipatzen zen bezala, Gasteizko Artzapezgoaren zati izanik. Joan den mendearen erdialdean oraindik zutik zegoen Azkueko Andre Mariaren baselizak bataiarriari eusten zion. Gaur egun, horren guztiaren oroitzapena baino ez da geratzen: bi kapitel erromaniko, tenplu hondatuaren hondarrak izan daitezkeenak, eta Apodakako elizan gurtzen den Erdi Aroko Ama Birjina, Askoako Andre Mariaren omenez. (Gerardo López de Guereñu)
GOROSTIZA. (Long. 0° 58’ 43’’; 42° 59’ 12’’latitudea).
Kartularioak adierazten digunez, 1067an, Nuño gotzainak eta beste noble batzuek lur batzuk lagatzen dizkiote Donemiliagari “et in villa Gorostiza me portione cum divisa…” (4, paf. 198). XIII. mendean Calahorrako Gotzaindegiko parrokia gisa agertzen da (13), eta XVII. mendearen hasieran herri izateari utzi ziola uste da. San Pedro baseliza baino ez zen geratu, lan erromaniko bitxiekin, eta joan den mendearen erdialdean “mortuorio” horretatik hurbil dagoen Zestafe herrixkako bizilagun batek eraiki zituen bi etxe gehitu zitzaizkion.
GERNIKA. (Long. 1° 00’ 08’’ “; Lat. 42° 55’).
Guernica, Ubarrundiako merindadekoa, Mengano goien (Miñano Mayor) eta Ziriano artean, Donemiliagari “reja bat” ordaintzen dio 1025. urtean (3). Handik gutxira, 1295. urtean, 400 marabedi ematen dizkio Tarifako enpresari, eta XIII. mendeko herrien artean ere aurkitzen da, Kalagorriko Apezpikutzaren parte izanik (13). Handik gutxira hondatu egin zen, eta Mendarozketa, Ziriano eta Betolazaren esku geratu zen. Bertako bizilagunek, XVIII. mendean jada, Gernikako “mortuorio” horren sailak lantzen zituzten, eta hamarrenak Gasteizko Santa Maria Kolegioari eman zizkioten.
MENEA. (Long. 0° 59’ 50’’; Lat. 42° 57’ 30’’).
Eskualdean oraindik ere aipatzen da Nafarrate, Zestafe eta Eribe artean eraiki zen “mortuorio” hori, eta XIX. mendearen erdialdean San Juan baseliza eta Nafarratetik hurbil dagoen mendi bateko etxe bat kontserbatzen ziren; eta hori guztia oroimena beste arrastorik utzi gabe desagertu egin zen. Baina leku zahar hau Diego López de Maturanaren Kapilau batean aurkitzen dugu argien, 1776an egindako inbentarioan bere ondasunen artean honako hau agertzen baita: “Ytt. Ymbentario honetan sei egur-suerte erosten dira beren lurrarekin, Sn. Joan Meneako despopulatuko porzioneroen termino komunetan”.
MURABE
Murutik gertuko despopulatua, Manurga eta Zarate komunitatean; 1088an Moreta (?) izendatu bide zen, eta 1295ean, Muradebe bezala, 200 marabedi eman zituen Tarifan borrokatzeko (16). Azkenean, 1802an, hondatuta zegoen, eta ezin dugu inolako daturik eman hori gertatu zen data zehatza argitzeko.
OKARANTZA. (Long. 0° 57’ 10’’; Lat. 42° 59’ 03’’).
1801ean baserri bat eta errota bat besterik ez zituen, biak Ondategiko bizilagun bati errentan emanak, eta, beraz, parrokiak horri zegozkion hamarrenak kobratzen zituen. Aurretik “hamabost irin-errota izan zituen, 8 familiarekin”, nahiz eta ez zegoen jada Zigoitiko Ermandade hartako herrien artean, ez zuelako ez ahotsik, ez botorik, ez gobernurik bere kabuz, eta Larrinoako eliztartzat hartu zen (2). Okarantzako jurisdikzioa Murua, Larrinoa, Gopegi eta Ondategiko komunitatetzat hartzen zen, eta oraindik baserri bat eta errota bat ditu. Zuazo de Ganboako Urteurren Liburuan, 1693an, Pedro Fernández de Ocaranza ageri da Azuan bizi zela.