Egilea

Aitor Ventureira San Miguel, tolosarra (1973), idazlea, dibulgatzailea, naturaren gidaria, ingurumen-hezitzailea eta mitologiaren eta basoaren zale amorratua. Hojarasca Kultur Elkartearen buru da, ibilbideak gidatuz eta hitzaldiak emanez. Radio Euskadi eta EiTB bezalako komunikabideetako ohiko kolaboratzailea. Euskal Herriko mito, sinesmen eta tradizioei buruzko hainbat liburu argitaratu ditu.

Udako solstizioa, euskal egutegi tradizionalaren bi data nagusietako bat da, neguko solstizioarekin batera. Garrantzi handiko gauzak gertatzen diren une bat, alde batetik, eguzkiaren goren denbora da, eguna gaua baino luzeagoa denean. Baina, bestetik, gure arbasoen ikuspegi tradizionalarentzat gertaera benetan kezkagarria gertatzen da, eguzkia indarra galtzen hasten da, hau da, egunak laburtzen hasten dira. Hau orain dela 1500 urte norbaiten ikuspegira itzultzen badugu, iluntasuna argiari  bataila irabazten hasten dela esan nahi zuen. Hori dela eta, zenbait erritual egin behar ditugu, alde batetik astro erregearen energia bereziko egoera hori aprobetxatzeko, baina, bestetik, eguzki horri bere energiari eusten laguntzeko, erabateko iluntasunean sartuta gera ez gaitezen. Erritual horietako asko gaur egun ere ospatzen ditugu, XXI. mendean, jai gisa. Horren adibide garbia sanjoanetako suak piztea da.

Eguzkiaren eta, oro har, naturaren distira horrek eraman zituen gure arbasoak natura horretako elementu jakin batzuek solstizio-data horretan urteko gainerako sasoietan baino bertute handiagoak zituztela pentsatzera. Landareek, zuhaitzek eta urek ezaugarri babesgarriak, sendagarriak hartzen zituzten. Solstizioan bereziak ziren zuhaitz horietako bat, nolabait esateko, haritza zen. Tradizio indoeuroparren zuhaitz sakratu handia, euskal tradizioan lekuko gisa ikusten den espezieetako bat, arbasoak bezalako gauza garrantzitsu baten lekuko. Zenbait zuhaitz, gure elementu sakratu handiaren barruan geratzen denaren ordezkari bezala hartzen dira, Ama Lurra bezala, bere sustraiak Ama Lur horretan hondoratzen baitituzte. Horregatik, lekukoa behar zuen oro -ezkontzak, tratuak, negozioak, kargu politikoen zineak- zuhaitz bikain hauen azpian egiten zen. Baina haritza ere ikusi zuten zuhaitz sendagarri bezala. Horregatik, solstizio-gauean, San Joan ermitekin kristaututako hariztietara joaten zen, eta ale bat aukeratzen zen. Enborraren erdian arraildura bat egiten zitzaion, eta hernia zuen haur bati hiru aldiz pasatu behar genion enborraren barrutik, gauerdiko 12ak baino lehen. Horren ostean, arrakala itxi, zuhaitza sokekin lotu, buztina eman, eta umearen alkandora adar batean uzten zuten, zuhaitzak bizirauten bazuen, umea sendatu egiten zen.

diseno-sin-titulo

Erriberagoitian, Roblejaun izeneko haritza egon zen, bere izena, San Joanetik eratorria izan daitekeena. Adibidez, Asturiasko Xuanes edo Juanes izeneko basoetako numen batzuei lotuta dago. Bitxia bada ere, Gipuzkoan, suaren gainetik salto egitean, otoitz bat errezitatzen zen, “Biba Juan Berdea” zioena. Seguru asko, Gizon Berdea izeneko basoetako jainkoei lotuta dago. Izaki horien aho, belarri eta sudurretatik adarrak eta loreak hazten dira.

Haritza, elorri edo lizarren ondoan, etxeko babes gisa erabili izan da. Hori dela eta, egun horretan, zuhaitz horien adarrak biltzen ziren, eta baserriko ate eta leihoetan jartzen ziren, izpiritu txarrak barrura sar ez zitezen. Eguzkiloreak ere jartzen ziren, eguzkiaren lorea batez ere.

Eta solstizioaren elementurik adierazgarriena sua da, noski.  Oso logikoa da, sua elementu sakratua izan baita antzina-antzinatik; izan ere, haren aurkikuntza, gizateriaren iraultza handia izan zen. Antzinako euskaldunarentzat sua zen etxearen numen babeslea, Sua. Su horrek arbasoak irudikatzen zituen, eta berari mesede batzuk eskatzen zitzaizkion, haurren bigarren hortzak, adibidez. Etxe barrura sartzen zena, animalia nahiz gizakia izan, hainbat bira ematen zituen etxeko suaren inguruan. Iturrietatik ekarritako uretan ilinti bat sartzen zen, energia txarrei aurre egiteko. Sua beste garai batzuetan erabiltzen zen, argizaioletan, su berriaren berriztapenean, Santu Guztietan, edo Gabonetako Enborrean. Neguko solstizioan, enbor berezi bat jartzen zen, etxeko suan, eta Gabonetan erre egiten zuen. Sobera genuena gorde egiten genuen berriro sutan jartzeko, ekaitza zetorrenean, enbor sakratu hori, Olentzeroren jatorria da. San Joan suak pizten ditugu, gainbehera doan eguzki horri energia ematen saiatzeko nolabait, sua eguzkiaren ordezkari izanik lurrean. Babes- eta arazte-elementu gisa ere ikusia. Horregatik errezitatzen ziren otoitzak, “Sarna kanpora” esaterako, sua saltatzean. Naturaren energia gastatuak erretzen zituen, hasten ari den zikloaren energia berriei bide emateko.

Eguzkiaren momentu energetikoa, Gorbeia edo Ixiripunta bezalako mendietara igotzeko tradizioan islatzen zen, San Joan eguneko goizean eguzkia dantzan irteten ikusteko.

Eta ez dugu ahazten uraren garrantzi berezia, batez ere solstizioko zenbait iturrirena, hala nola San Juan Xarr. Nafarroako iturburu honetan, oraindik ere, uretako gurtza-erritu bat egiten da egun horretan. Herritarrak iturburura joaten dira beren hiru tutuko ura edatera, azaleko gaitzak bustitzen dituzte bertan bustitako trapu batekin, gero apaizak erre egingo zuenarekin, eta oinutsik ibiltzen dira uretan. Tradizioa zen leku askotan, bainatzea edo egun honetako egunsentiko ihintzaren gainean ibiltzea. Ur-gurtza horien ordezkari fisikoak lamiak dira. Uretako maitagarriak, kristautasuna, gure arbasoek haietaz izan zuten ikuspegi positibotik aldentzen saiatu zena. Zuberoako Ligi herrira garamatzan kondaira batek hala adierazten du. Herri eder hartan, laminek, harrizko zubi bat eraiki zuten Ligiko jaunarentzat, bere arimaren truke. Nobleek azken harria jartzea eragotzi zuten, eta arima salbatu zioten. Harri hori, esaten zigutenez, behin baino gehiagotan jarri dute zubian, baina beti ibaiak eramaten du…

Abadelaueta elkarte etnografikoa
Pribatutasunaren laburpena

Cookie propioak eta hirugarrenen cookieak erabiltzen ditugu webgunearen erabilera aztertzeko eta bisitatutako orriei eta gure bisitariek egiten duten nabigazio motari buruzko informazioa lortzeko. Cookie Politikan erabiltzen ditugun cookieei buruz gehiago ikas dezakezu edo ezarpenetan horiek desaktibatu.